صفحه اصلی نمایشگاه ها

امپراتوری گل های سرخ

نگاهی به نمایشگاه هنر قاجار در موزۀ لوور لانس

 نمایشگاه امپراتوری گلهای سرخ عنوان نمایشگاهی است که از تاریخ 28 مارچ تا 23 جولای سال 2018م در شعبۀ جدید موزۀ لوور در شهر لانس فرانسه برگزار گردید. این نمایشگاه در نوع خود بزرگترین رویداد هنری سال در زمینۀ هنر ایران ( سدۀ نوزدهم میلادی) در جهان به شمار میآید و در گفتار پیشِرو به بررسی این اتفاق مهم فرهنگی هنری خواهیم پرداخت.

 اشاره

پس از سقوط صفویان و تا روی کار آمدن سلسلۀ قاجار در هنر ایران کمتر شاهد شکلگیری سبک هنری خاصی همچون گذشته هستیم و تنها در دورۀ زندیه شهر شیراز مرکز مهم تولید آثار هنریست. اما با آغاز دورۀ قاجار شکوه فراموششدۀ هنر ایران و سنتهای هنری، که از منظر تاریخ هنر بررسی استمرار آنها بسیار حائز اهمیت هستند، دوباره توسعه یافتند و در سایۀ حمایت دربار و در پایتخت تازهتأسیس قاجار، شاهد شکلگیری گفتمان تازهای در هنر ایران و شروع فعالیت کارگاههای سلطنتی و بازآفرینی تکنیکهای سنتی، مانند نقاشی دیواری، پیکرنگاری نقشبرجستههای سنگی، میناکاری و بسیاری دیگر از هنرها هستیم.

 با روی کار آمدن فتحعلیشاه قاجار، هنرمندان برجسته از سراسر کشور به تهران آمدند و این گروه از هنرمندان توانستند تا نهضت تازهای را در عرصۀ هنر ایران راه بیندازند، که درعینِ وفاداری به سنتهای پیشینیان، بارقههایی از نوگرایی و گرایش به غرب در آن درحالِ شکلگیری بود. در ادامه و در دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار، شخص شاه عاملی برای ورود تکنیکهای تازه و نوظهور هنری، ازجمله عکاسی و چاپ به ایران نیز بود.

سرآغاز این تحولات تازه را میتوان از دهۀ 1840م دنبال و تأثیرات آن را در آثار تولیدشده در دو دهۀ پایانی حکومت ناصرالدین شاه قاجار بهوضوح پیگیری کرد.

در این دوران حجم بالای تولید آثار هنری هم در سطح سلطنتی و هم آثار بازاری، آنچنان بود که امروزه در بیشتر موزهها و مجموعههای خصوصی در داخل و خارج از کشور، تعداد قابل توجهی از آثار مربوط به هنر ایران متعلق به همین دورۀ تاریخی موجود است. اما شگفتا که با وجود کثرت آثار باقیمانده در این مجموعهها در چند دهۀ اخیر کمتر شاهد پرداختن به آثار این دورۀ تاریخی در مطالعات تاریخ هنر ایران و نمایشگاههای تخصصی در سطح موزههای مهم جهان بودیم.

 هر چند خوشبختانه با آغاز هزارۀ جدید، توجه به مطالعه دربارۀ هنر قاجار در میان موزهداران و تاریخنگاران هنر گسترش قابل توجهی یافت و بهطور موازی بازار هنر اسلامی نیز توجه ویژهای به این دورۀ تاریخی مبذول داشت. یکی از نخستین گامها در شناسایی این دورۀ تاریخی، نمایشگاه مهم سال 1999م در موزۀ بروکلین آمریکا بود که کاتالوگ مشهور این نمایشگاه با عنوان «نقاشیهای سلطنتی ایران» تا به امروز یکی از مهمترین منابع مطالعاتی نقاشی دورۀ قاجار به شمار میآید.

از آن پس موزهها و مجموعهداران با علاقۀ بیشتری به گردآوری و نمایش آثار دورۀ قاجار پرداختند، اما از سه سال پیش بازگشت به موضوع مطالعات هنر قاجار و برگزاری نمایشگاههای تخصصی در این زمینه وارد فصل تازهای شده است. در همین راستا میتوان به برگزاری نمایشگاه «زنان قاجار» در موزۀ هنرهای اسلامی قطر ۲۰۱۶م ، نمایشگاه «ایران در مسیر مدرنیته» در موزۀ پرگامون برلین ۲۰۱۷م، نمایشگاه «شاه و شاهزادگان؛ پرترههای سلطنتی عهد قاجار» در گالری فریر واشنگتن۲۰۱۸م، نمایشگاه «تکنولوژیهای تصویری در سدۀ ۱۹م ایران» در موزۀ دانشگاه هاروارد ۲۰۱۸م و تازهترین نمایشگاه «امپراتوری گلهای سرخ» در موزۀ لوور لانس ۲۰۱۸م اشاره کرد.

لازم به ذکر است در ادامه و پس از پایان نمایشگاه موزۀ لوور لانس، دو نمایشگاه مهم دیگر دربارۀ هنر قاجار در سال جاری برگزار خواهد شد: نمایشگاهی با عنوان «دگردیسی سنتها؛ هنر سدۀ ۱۹م ایران» در موزۀ آقاخان تورنتو،  سپتامبر 2018م و همچنین «نمایشگاه و کنفرانس ملی هنر قاجار در تهران» با نمایش 100 اثر نادیده از آرشیو کاخ گلستان تهران برگزار خواهد شد.

نگاهی به نمایشگاه امپراتوری گلهای سرخ

 

نمایشگاه امپراتوری گلهای سرخ به همت موزۀ لوور، با حمایت مالی بنیاد روشن، بانک کرِدیت موتال و شرکت توتال، و با همکاری سازمان میراث فرهنگی ایران در موزۀ لوور لانس برگزار گردید. کیوریتور این نمایشگاه خانم گونائل فلانژه، از موزهداران شناختهشدۀ بخش اسلامی موزۀ لوور و طراح این نمایشگاه کریستین لاکورا، یکی از برجستهترین طراحان حال حاضر فرانسه است که به استفاده از رنگ در طراحیهای داخلیاش مشهور است.

فضای داخلی نمایشگاه قاجار با پانلبندی و ایجاد سالنهایی در فضای یکپارچۀ سالن بزرگ موزۀ لوور لانس و با بهرهگیری از کاغذدیواریهای رنگارنگ و موکتهایی که طرحی از دورنمای تهران روی آن بزرگنمایی و پرینتشده شکل گرفت.

لازم به یادآوری است ایدۀ اولیۀ این نمایشگاه نخستین بار در سال 2012م توسط خانم هانا شیدیاک از موزۀ کیو برنلی-ژاک شیراک (موزۀ قومشناسی پاریس) به موزۀ کیو برنلی ارائه گردید، اما در ادامه این موزۀ لوور بود که علاقهمندی خود را برای برگزاری این نمایشگاه ابراز داشت و پروژۀ نمایشگاه قاجار رسماً از سال 2015م در بخش هنرهای اسلامی موزۀ لوور آغاز گردید.

در این نمایشگاه بیش از 400 اثر شامل تابلوهای نقاشی، نسخههای خطی، آثار فلزی، سرامیک، فرش، پردههای قلمکار، آثار لاکی، جواهرات و نشانها، سازها، لباسها، ابزارآلات علمی و جنگی، چاپ سنگی، لوازم کاخها، عکس و فیلم به نمایش درآمده که بخش مهمی از این آثار برای نخستین بار ارائه شدهاند. نکتۀ حائز اهمیت در این نمایشگاه، علاوهبر همکاری کلیۀ موزههای فرانسه و اروپا، ارائۀ آثاری ناب از مجموعهداران خصوصی و موزۀ کاخ گلستان ایران است که بر کیفیت این نمایشگاه افزوده است.

نمایشگاه هنر قاجار در موزۀ لوور لانس را میتوان در یک نگاه کلی به چهار بخش اصلی تقسیم و بررسی کرد.

بخش نخست نمایشگاه با ارائۀ نقشهای از ایران در دورۀ قاجار و مجسمهای از شهرزاد قصهگو بازدیدکنندگان را به آشنایی با کشور ایران در دورۀ قاجار، از چشمانداز سفرنامههای مسافران اروپایی، فرا میخواند، در این میان طراحیها و نقاشیهای هنرمندانی چون ژول لورنس یا پاسکال کست جلوۀ ویژهای به این بخش دادهاند. سفرنامهها و تصاویری که این دو فرانسوی پس از بازگشت به اروپا از سفرهایشان به مشرقزمین منتشر کردند عامل مهمی در شکلگیری مطالعات جدید اروپاییان دربارۀ هنر و معماری ایران در قرن نوزدهم میلادی شد. در میان نقاشیهای این سالن، نقاشی کمتر دیدهشدهای از ویرانههای کاخ اشرف در بهشهر مازندران، که متعلق به دورۀ صفوی بوده و در دورۀ قاجار تخریب شد، بسیار جالب توجه است.

بخش دوم نمایشگاه چشمانداز فرهنگی ایران در دورۀ قاجاریه را ارائه کرده است. پس از عبور از گالری پرترههای شاهان قاجار بازدیدکنندگان به بررسی پیشینۀ روابط خارجی سلاطین ایران با همتایان غربی خود در سدۀ نوزدهم میلادی از طریق آثار هنری تولیدشده در ایران و اروپا دعوت میشوند.

 از جذّابترین آثار ارائهشده در گالری دوم، طرّاحی از نخستین دیدار ناصرالدینشاه قاجار با ملکۀ انگلیس و همچنین نقاشی بزرگ رنگوروغن اثر فرانسیس هِنری مولارد است که صحنۀ شرفیابی سفیر فتحعلیشاه به حضور ناپلئون را به تصویر کشیده و از کلکسیون کاخ ورسای به این نمایشگاه فرستاده شده است.

گالری سوم به نقاشی مینیاتور، نسخههای خطی، پانل کاشیکاری هفترنگ با نقشمایههایی از پادشاهان اسطورهای ایران و ظروف سیمین با کتیبههای خوشنویسی اختصاص یافته. یکی از موضوعات مهم در دورۀ قاجار مسئلۀ تقویت باورهای صوفیگرایانه در سطح جامعۀ ایرانیست که در گوشهای از نمایشگاه چند عکس و نقاشی و ادوات مورد استفادۀ دراویش ازجمله کشکول، تبرزین، بوق و کلاه بهصورت نمادین در کنار یکدیگر به نمایش درآمدهاند.

گالری چهارم با نمایش مدالها و نشانهای دورۀ قاجار در کنار دو قطعه پارچۀ رشتیدوزی که پرترههای شاهان قاجار است، توسعۀ هنرهای دکوراتیو در عصر قاجار را یادآور میشود. سپس در گالری بعدی نقاشیهای رنگوروغن شاهزادگان قاجاری در کنار چند تابلوی طبیعت بیجان، اثری از کمالالملک و یک درِ خاتمکاری (که از موزۀ ملی ایران به این نمایشگاه آمده) در کنار یک قطعه فرش بزرگ و زیبا با نقشمایۀ شیروخورشید (که نماد پرچم ایران در این دوره نیز بوده) چشم هر بینندهای را مسحور خود میسازد.

وجود چند طراحی و نقاشی و خوشنویسی از شخص ناصرالدینشاه در این بخش نیز بسیار جالب توجه است.

در انتهای این مسیر رنگارنگ و با ورود به بزرگترین گالری این نمایشگاه، سه لت از نقاشی معروف «صف سلام» که در روزگار مظفری از روی نقاشی دیواری اصلی که در کاخ نگارستان تهران قرار داشته و بر روی بوم کپیبرداری شده بیشترین توجه را به خود جلب میکند. این اثر شگفتانگیز از مجموعۀ کاخ گلستان تهران به این نمایشگاه فرستاده شده و در آن تصاویری از سفیران و فرستادگان کشورهای فرانسه و انگلیس در کنار رجال حکومتی و نظامی ایران عصر فتحعلیشاه قاجار به تصویر کشیده شده است.

گفتنی است کلّیۀ آثار ارائهشده در این بخشها، معرّف زیباییشناسی خاص سلسلۀ قاجار و سبک غالب هنری ایران در سدۀ نوزدهم هستند. در این میان میتوان تأثیر فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه را بهعنوان سفارشدهندگان اصلی این آثار و تلاش آنها برای مشروعیت بخشیدن به حکومت و سیاستهای داخلی و خارجی با ایدۀ بازیابی شکوه و قدرت ازدسترفتۀ ایران در سطح بالای تولید این آثار هنری بهوضوح مشاهده کرد.

از طرفی وجود آثاری از مجموعۀ کاخ گلستان تهران یا هدایای سلطنتی موجود در کاخهای اروپایی در این نمایشگاه، گواهی بر میزان نفوذ نقشمایهها و اندیشۀ غربی در طراحی و تولید آثار هنری در ایرانِ دورۀ قاجار است.

بخش سوم نمایشگاه به آثاری اختصاص دارد که بهدلیل تولید انبوه فرصت حضور همزمان در دربار و جامعه را داشتند و این سرآغاز شکلگیری جریانی جدید در مسیر توسعۀ هنر ایران است. از آن جمله میتوان به کاشیهای قالبی هفترنگ محصول کارگاه علیمحمد اصفهانی، فرشها و دستبافتههای شهرهای اصفهان، یزد و کاشان، انواع لباس و کفشها اشاره کرد که در پایان سدۀ نوزدهم میلادی در سطح گستردهای در کارگاههای هنری تهران و شهرهای مختلف تولید میشدند، هرچند که نمونههای فاخر و درجهیک اینگونه آثار همواره برای مصرف درباریان و رجال حکومتی، یا به سفارش ایشان برای تزیین ابنیۀ مذهبی و مقابر امامان و امامزادگان شیعه تهیه میشدند. 

سالنهای بعدی به نمایش سازهای ایرانی موجود در کلکسیون موزۀ موسیقی پاریس و موزۀ قومشناسی پاریس اختصاص یافته و در کنار این آثار نیز نقاشیهای رنگوروغن نوازندگان و رقصندگان دورۀ قاجار به نمایش درآمده است.

 

بخش آخر نمایشگاه به جایگاه هنرمندان در دربار و نوآوریهای آنها در طول یک قرن و نحوه مواجهۀ آنها با اندیشههای مدرنیته اختصاص یافته است. جستوجوی هنرمندان ایرانی در میانۀ دورۀ قاجار و بهخصوص بعد از سفرهای ناصرالدینشاه به اروپا، برای یافتن راهی برای حفظ تکنیکهای سنتی و تلفیق آنها با نوآوریهای اروپایی، مانند عکاسی یا لیتوگرافی، انقلابی در تاریخ هنر ایران به حساب میآید. یکی از شاخصترین آثار این بخش مرقع نقاشی سیاهقلم اثر اسماعیل جلایر از کتابخانۀ کاخ گلستان است. از دیگر هنرمندانی که در این بخش به آنها پرداخته شده میتوان به صنیعالملک، محمدباقر، محمدصادق، محمدحسن افشار، آقابزرگ شیرازی، علیمحمد اصفهانی کاشیپز، استاد علیاکبر و کمالالملک اشاره کرد.

 

در بخش پایانی نمایشگاه آلبومهای عکس دورۀ قاجار با نمایش عکسهایی از عکاسان برجسته همچون آنتوان سوروگین، عبدالله قاجار، آقا رضا به انتها میرسد.

 

در این میان و در طول دوران تاریخی پرفرازونشیب قاجار گاهی آثاری عجیب تولید گردید که حاصل تلاش گروهی از هنرمندان و صنعتگران ایرانی بود و شگفتا که نمونههایی مشابه آن تاکنون تولید نشد. از آن جمله میتوان به کتاب مصوّر هزارویک شب آخرین پروژۀ کتابآرایی ایرانی (محفوظ در کتابخانۀ کاخ گلستان تهران)، کرۀ جواهرنشان (محفوظ در موزۀ جواهرات سلطنتی تهران)، و ساخت مجموعه ساختمانهای کاخ گلستان تهران با معماری و تزیینات کمنظیر کاشیکاری، گچبری و آیینهکاریاش) اشاره کرد.

لازم به یادآوری است که باوجود نمایش آثار متعدد در این نمایشگاه به نظر میرسد برخی موضوعات همچون تحولات خوشنویسی ایران در قلم نستعلیق و تأثیر هنرمندان خوشنویس عصر ناصری بر کیفیت قلم نستعلیق و ترکیببندیهای تازه در سیاهمشق، کتیبهنویسی و بهخصوص نقاشیخط، کمتر مورد توجه برگزارکنندگان این نمایشگاه بوده. از سوی دیگر انتخاب شهر لانس برای برگزاری چنین رویداد معتبری، بهرغم بنای فوقالعاده زیبا و چیدمان چشمنوازش، به نظر انتخاب مناسبی نبود چرا که اگر این نمایشگاه در شهر پاریس برگزار میشد احتمالاً دهها هزار بازدیدکننده میداشت.

برگزاری کنفرانس هنر قاجار

در کنار برگزاری نمایشگاه هنر قاجار، کنفرانس تخصصی دوروزهای در تاریخ 21و22 ژوئیه در محل موزۀ لوور لانس با حضور برجستهترین پژوهشگران این عرصه برگزار گردید.

در این کنفرانس مقالاتی پیرامون هنر قاجار در موضوعات مختلفی همچون تأثیرات تفکرات شیعی بر هنرهای تزیینی قاجار، معرفی آثار ناشناختۀ دورۀ قاجار (هدایای دیپلماتیک) در کلکسیون موزۀ هرمیتاژ و کشور بلغارستان، زندگی و آثار میرزا رضی طالقانی، بررسی سبک کار نقاشیهای محمدباقر، شیوۀ طراحی و تزیینات چهارآینه (زره فلزی) ارائه شد.

یکی از جذابترین مقالات این کنفرانس مقالۀ دکتر کریستین گروبه با عنوان «بدون قلم، بدون مرکّب» دربارۀ تکنیک کمترشناختهشدۀ خط ناخنی و آثار باقیمانده شامل مرقعات و قطعات منفرد خط ناخنی از دورۀ قاجار بود.

همچنین مقالات دکتر هادی مکتبی با عنوان «قدرت و ثروت؛ فرش بهمثابۀ هدیهای دیپلماتیک در دوران قاجار» و خانم مریم بختیار با عنوان «تأثیر عرفان بر هنر مذهبی و شمایلنگاری قاجار» از مقالات جالب توجه این کنفرانس بودند.

پایانبخش این کنفرانس سخنرانی خانم لیلا دیبا دربارۀ تأثیر هنر قاجار بر هنر مدرن و نوگرای ایران در دورۀ پهلوی و عصر حاضر بود و  اعلام شد که کلیۀ مقالات ارائهشده در این کنفرانس تا پایان سال 2019م در قالب کتابی منتشر خواهد شد.

همچنین همزمان با افتتاح نمایشگاه امپراتوری گلهای سرخ کاتالوگ نفیسی در 430 صفحۀ تمامرنگی با مقالات و تصاویر آثار نمایشگاه به زبان فرانسه منتشر گردید که قرار است تا پایان امسال این کاتالوگ به زبان های انگلیسی و فارسی نیز بازنشر شود.